Piyano eðitiminde Pedal Tekniði

[yönetim]

Piyano eðitiminde Pedal Tekniði



Piyano eðitiminde pedal konusu çok ayrýcalýklý bir yer ve öneme sahiptir. Bu çalýþmada ilk önce piyanoda pedallar ve pedal mekanizmasýnýn iþleyiþi ele alýnmakta, pedal öðretimine baþlama zamanýnýn saptanmasý ve pedallarýn ne ölçüde kullanýlmasý gerektiði hakkýnda farklý pedagojik yaklaþýmlara yer verilmektedir. Daha sonra baþlangýç düzeyinde pedal teknikleri çeþitli örneklerle açýklanmakta ve öneriler sunulmaktadýr.


Giriþ

Pedal, piyanodan çýkan sesin sönmesine engel olan, týnlama süresini uzatan ve onu kuruluktan uzaklaþtýran bir araçtýr. Piyanoda çalýnan bir eser, ancak pedal yardýmýyla elde edilebilen daha farklý renk ve týnýlarla zenginleþtirilebilir ve etkili bir biçimde yorumlanabilir. Anton Rubinstein pedalý piyanonun ruhu olarak tanýmlar. Gerçekten de pedal kullanmadan bir esere bestecinin yansýtmak istedigi ruh ve karakteri vermek veya piyanoda þarký söyler gibi bir çalýþ biçimi elde etmek neredeyse olanaksýz gibidir.

Ayrýca, saðlam bir tuþe geliþtirilmesinde de pedalýn büyük katkýsý vardýr. Burada kýsaca deðinilen özellikleri bakýmýndan pedal, piyano egitiminde ayrýcalýklý bir yer ve öneme sahiptir.

Günümüzdeki piyanolarda bulunan sag ve sol pedal Ýskoçyali bir piyano yapýmcýsý olan John Broadwood tarafýndan icad edilmiþ ve 1783te piyano klavyesine uyarlanmýþtýr. Bazý konser piyanolarýnda mevcut olan ve nadir olarak kullanýlan orta pedal (Sostenuto Pedal) ise 1862 de Claude Montal tarafýndan bulunmuþ ve Steinway tarafýndan geliþtirilmiþtir.
Ondokuzuncu yüzyýlýn bütün ünlü müzikologlarý, kuramcýlarý ve bestecileri pedalýn çok tutumlu kullanýmýna taraftardýlar. M. Jeale göre, pedal sanatý: Pedalý kaldýrabilme sanatýdýr. Pedalýn fazla kullanýlmasý, genellikle teknik yetersizlikleri örtbas etmekten ileri gelmektedir. Breithaupt ise pedalýn estetik ve dinamik amaçlardan doðmasýný ve mantýksal temellere dayandýrýlmasýný savunmuþtur (Pamir, 164). Günümüzde pedal kullanýmý konusunda genel olarak geleneksel ve çaðdaþ olarak iki yaklaþýmýn izlendiði görülmektedir. Bazý piyanist ve eðitimciler eski tutucu yaklaþýmý izleyerek romantik ve çaðdaþ eserlerin dýþýnda fazlaca pedal kullanmayý uygun bulmazlar; öyle ki, barok dönem ile Haydn ve Mozart gibi klasik bestecilerin eserlerinde, o devrin çalgýlarý olan klavsen ve harpsikord týnýlarýný çaðrýþtýrabilmek için pedal hiç kullanýlmamalýdýr. Modern piyanonun olanaklarýndan en üst düzeyde yararlanma yaklaþýmýný benimseyen bazý piyanist ve eðitimcilere göre ise pedallar özgürce kullanýlmalýdýr. Pedal teknigi, piyano eðitimi sürecinin en karýþýk ve anlaþýlmasý en güç boyutunu oluþturur. Bu yüzden pedal konusunu yüzeysel olarak ele almak ve kýsa sürede öðrenmek / öðretmek mümkün deðildir. Chopin de dogru pedal kullanmayý öðrenmenin ömür boyu çalýþma gerektiren bir süreç olduðunu belirterek iþin güçlüðünü vurgulamýþtýr. Ayrýca, Pedal tekniði tek baþýna bir kitap konusu teþkil edecek kadar kapsamlý bir alan olduðu için, bu çalýþmada sadece piyano baþlangýç eðitiminde pedal öðretimi açýsýndan ele alýnmasý uygun görülmüþtür. Bu amaçla, pedal mekanizmasýnýn iþleyiþi ve pedallarýn özellikleri kýsaca belirtildikten sonra baþlangýç düzeyinde ilk pedal çalýþmalarýna ve konuya iliþkin önerilere yer verilecektir.


Pedal Öðretimine Ne Zaman Baþlanmalýdýr ?

Pedal kullanýmý konusunda olduðu gibi, pedal öðretimine baþlama zamaný konusunda da piyano eðitimcileri arasýnda farklý görüþler bulunmaktadýr. Bazý eðitimciler, öðrenci ancak piyano tekniði ve armoni bilgisi bakýmýndan belli bir düzeye kadar geldikten sonra, ki bu birkaç yýl sürebilmektedir, pedal konusuna baþlamayý uygun görmekteyken; bazý eðitimciler de pedal konusuna piyano eðitiminin ilk aylarýndan itibaren yer verilmesi görüþünü savunurlar. James Bastien piyano eðitiminin ilk iki yýlýnda sað pedalýn fazla kullanýlmamasý ancak arpejli pasajlarda ve parça sonlarýndaki akorlarda yer verilmesi görüþündedir. Denes Agaya göre, pedal tanýtýmý için birkaç yýl beklemek veya hemen ilk aylarda baþlamak yerine ögrencinin piyanodaki ilerlemesi ve genel müzik bilgisi deðerlendirildikten sonra karar verilmelidir. Ayný þekilde , Mlou Dietzer de öðrencinin bedensel özellikleri, algýlamasý, eþgüdümü, dikkat süresi ve yetenek düzeyi esas alýnarak pedala baþlama zamanýn belirlenmesini önermektedir. Seymour Bernsteine göre ise çaðdaþ piyano teknigi parmaklar, eller, kollar, gövde ve ayaklar da dahil olmak üzere- tüm vücudun kullanýlmasýný gerektirir. Bu nedenle, pedal çalýþmalarýnýn geciktirilmesi veya yüzeysel olarak rastgele yapýlmasý affedilemez. Max W. Camp, baþlangýç ve orta düzey piyano eðitiminde pedalýn ihmal edilen bir konu olduðunu belirterek, öðrenci ileri düzeye gelmeden önce , eðitimin ilk yýllarýndan itibaren pedal tekniklerinin öðretilmesi gerektiðini ileri sürmektedir. Pedal, genel piyano tekniðinden ayrý bir konu olarak ele alýndýðý taktirde bütün boyutlarýyla yeniden öðretimi çok zor bir süreç olacaktýr. Çünkü, insan hareketlerinin tümü, mevcut alýþkanlýklar iyice belirlendikten sonra þiddetli deðiþimlere uðramamak koþuluyla daha kolay ögrenilir.


Pedal Mekanizmasýnýn Ýþleyiþi

Piyanoda genel olarak iki pedal bulunur: Birinci pedal (sað pedal) , ikinci pedal (sol pedal). Bugün kullanýlan konsol piyanolarýnýn çoðunda sadece bu iki pedal mevcut olmakla birlikte bazýlarýnda bir de orta pedal (surdin, gece pedalý) bulunur. Bu pedal sabitleþtirildiðinde susturucu görevi yapar ve sadece egzersiz amacýyla kullanýlýr. Bazý konser piyanolarýnda ortada üçüncü bir pedal daha bulunur. Birinci, yani sað pedal Ýngilizcede damper veya loud, Fransýzcada forte pedal olarak adlandýrýlýr. Sað pedal kullanýldýðý zaman, tellerin üzerindeki surdin (ses söndürücü keçe) kalkarak sesin serbestçe titremesine olanak saðlar ve ses zenginleþir. Pedalsýz çalýnan bir tuþta, surdin sadece o tuþun telinden, dolayýsýyla eþ tonda akortlanmýþ üç telin üzerinden kalkar; fakat, parmak tuþtan kalktýðý anda da surdin tekrar geri gelir ve týný söner. Pedal ile çalýnan bir tuþta ise, surdinin teller üzerinden kalkmasý ile yalnýz o tuþun teli deðil, bütün diðer teller de titreþime girer. Ses hacmi büyür. Parmak tuþtan k Piyano Eðitiminde Tekniðia da tellerin titreþimi devam ettiði sürece, týnlama da sürer.


Sað Pedalýn Özellikleri

1. Sesleri dolgunlaþtýrýr ve uzatýr.

2. Týnlamaya devam etmesi istenilen notalarýn sayýsýný artýrýr.

3. El ile baðlanmasý olanaksýz olan sesleri birbirine baðlar.

4. Armonik seslerin de esas sesle birlikte titreþmesini saðladýðýndan, o sesin rengini parlaklaþtýrýr.

5. Arpejlerdeki boþluklarý doldurur.

6. Bas seslerini uzatarak armoniyi tamamlar.

7. Aksanlý seslerin kuvvetini artýrýr.

8. Ritim duygusunu canlandýrýr.

9. Çalýnan cümledeki sesleri tatlýlaþtýrma, yuvarlaklaþtýrma, renk zenginliði, ýþýk gölge oyunlarý verebilme gibi olanaklar saglar.

Ýkinci pedal olan sol pedal, diger dillerdeki karþýlýðýyla soft pedal una corda veya sourdine ise tuþlarý yanlamasýna biraz saða dogru kaydýrýr ve çekiçler yalnýz bir tele vurur. Böylece çalýnan sesler hem hafif, hem de mat bir renk alýr. Ancak, duvar piyanolarýnda sol pedal sadece sesi hafifletir, týnýyý deðiþtirmez.

Üçüncü pedal yani orta pedala sostenuto veya tonal da denir ve bazý eserlerde belirli sesleri veya akorlarý sürekli olarak týnlatmak amacýyla kullanýlýr.


Ýlk Pedal Çalýþmalarý

Daha önce de belirtildiði gibi pedala baþlama zamaný ögrenciye ve ögretmenin bu konudaki eðitim anlayýþýna göre deðiþir. Ancak, öðretmenler genellikle öðrencinin pedalla karþýlaþmadan önce fiziksel ve müziksel yönlerden bazý önkoþullara sahip olmasýný tercih ederler.

Bu önkoþullar þunlardýr:

-Dogru vücut duruþunu bozmadan sag ayaðýn pedala yetiþebilmesi.

-Oldukça akýcý bir þekilde nota okuma becerisi.

-Her iki eli uyum içinde kullanabilme.

-El ve ayak hareketlerini koordine etme yeteneði

-Temel müzik bilgilerine (özellikle armoni) sahip olma.

Yukarýdaki maddelerden ilk ikisi özellikle önemlidir. Küçük çocuklarýn eðitimi söz konusu olduðunda, eðer çocuk pedala yetiþemeyecek kadar küçük veya kýsa boylu ise pedal çalýþmasýnýn öðrenci pedala yetiþecek boya gelene kadar ertelemek gerekir.

Öðrenci iki elini eþgüdüm içersinde kullanmakta zorluk çekiyorsa, temel eþgüdümü geliþtirmek için alýþtýrmalar yaptýrýlmasý daha uygun olacaktýr. Ellerini çok iyi kullanabilen ögrencilerde bile pedal çalýþmalarýna baþladýktan sonra el ve ayak hareketlerinin eþgüdümünde sorun çýkabileceði unutulmamalýdýr. Pedal konusuna piyanonun kapaðý kaldýrýlýp öðrenciye pedal mekanizmasýnýn iþleyiþi gösterilerek baþlanabilir. Seslerin titreþimlerini daha iyi göstermek için glissandolar çalýnabilir, böylece öðrenci sað pedala basýldýðý zaman teller üzerindeki surdinlerin kalktýðýný, tellerin serbestçe titreþtiklerini, sesin uzayýp büyüdüðünü daha iyi kavrayabilir. Bundan sonra öðretilmesi gereken ilk þey doðru ayak pozisyonudur. Öðrenci piyano taburesinin ön kýsmýna rahatça oturmalýdýr. Sag ayaðýn topuk kýsmý daima yere saðlam bir þekilde basmalý ve ayaðýn uç kýsmý sað pedalýn üzerinde olmalýdýr. Sað pedal yukarý doðru direnen bir yaya sahiptir. Bazý piyanolarda bu yay alýþýlmadýk sertlikte olabilir ki bu durumda pedala basýldýðýnda topuk yerden kalkma eðiliminde olacaktýr. Pedal direnci ne düzeyde olursa olsun, topuk hiçbir zaman yerden kalkmamalýdýr. Topuðu döþemeye sabitleþtirme, pedalý basýp kaldýrma hareketlerinin daha kontrollu yapýlmasýný saðlar ve vücudu yere baðlayan bir dayanak noktasý görevi yapar. Sol ayak ise dengeyi saðlamak için taburenin altýnda sol pedalýn önünde rahat bir þekilde durmalýdýr. Pedal sað ayak bileðiyle hareket ettirilmeli, diz ve bacak harekete katýlmamalýdýr.

Pedala basýp kaldýrma hareketleri sessizce yapýlmalýdýr. Özellikle pedalý serbest býrakýrken sert ve gürültülü hareketlerden kaçýnýlmalýdýr. Pedalý temiz ve sessiz kullanabilmek için sað ayak bileði gevþek olmalýdýr. Piyano çalarken ellerin ve bileklerin gevþekliði ne denli önemliyse, pedal kullanýmýnda ayak bileðinin gevþeklik ve çevikliði de o ölçüde önemlidir.


Sað Pedal Kullanýmý

Sað pedal üç farklý þekilde basýlarak kullanýlabilir: Sesten önce (tuþa basmadan önce), sesle birlikte (tuþla birlikte basarak) ve sesten sonra (tuþa bastýktan sonra). Piyano eðitiminin ilk düzeylerinde sað pedal çalýþmasýna, bu konuda farklý görüþler bulunmakla birlikte, kanýmýzca tuþa ve pedala ayný zamanda basýlarak baþlanmasý daha yararlý olabilir. Çünkü, senkoplu pedal kullanýmý daha fazla armoni bilgisi, deneyim ve çalýþma gerektirir; dolayýsýyla erken dönemde her ögrencinin pedala baþlamasýna olanak vermeyebilir. Eðer, eðitimci piyanoyu pedallarý ile birlikte bir bütün olarak öðrenciye en kýsa zamanda tanýtmayý hedefliyor ise, sesle birlikte pedal kullanýmý pedalda en kolay anlaþýlan ve uygulanabilen bir yöntem olduðu için bu þekilde baþlamak daha doðru olacaktýr. Bu amaçla, piyanoya yeni baþlayanlar için hazýrlanmýþ kitaplardaki alýþtýrma ve parçalardan yararlanýlabilir. Öðrencinin seçilecek parçalarda pedal iþaretlerine titizlikle uymasýna dikkat edilmelidir. Piyano parçalarýnda pedal kullanýlacak yerler ondokuzuncu yüzyýl boyunca Ped. veya P. iþaretleriyle gösterilmiþtir. Günümüzde ise, bu iþaretlerin yaný sýra çaðdaþ notasyonda aþaðýdaki örneklerde kullanýlan iþaretler de kullanýlmaktadýr.

Tuþla birlikte pedal kullanýmý baþlangýç düzeyinde genellikle arpejli , kýrýk akorlu ve ellerin bir diðerinin üstünden geçirildiði pasajlarda kullanýlýr.Örnek 1'de Grow'un Evening Tide adlý parçasýndaki mi minördeki bu arpej, ellerin dengeli ve pürüzsüz bir þekilde birbirini izlemesini ve tüm seslerin ayný týnýda olmasýný gerektirir. Pedal sayesinde ögrenci bunu kolayca baþaracaktýr.


Sol Pedal Kullanýmý

Sol pedal sol ayakla ve çoðu zaman sað pedalla ayný anda kullanýlýr. Armoniye göre pedalý deðiþtirmek gerekmediði için sol pedal kullanýmýnda öðrenci fazla güçlük çekmez. Piyano parçalarýnda sol pedal kullanýlacak yerler una corda veya kýsaca u.c. yazýlarak belirtilir. Tre corde terimi sol pedalýn kaldýrýlmasý gerektiðini gösterir. Sol pedalla çok hafif ve yumuþak sesler elde edilebilir, bir fortenin ardýndan aniden pp çalma olanaðý saðlar. Baþlangýç düzeyinde sol pedal, klasik dönem yapýtlarýnda forte ve piyano tezatlarýný ortaya koymak veya dönemin özelliði gereði daha yumuþak forteler elde etmek ya da tekrarlanan cümlelerde yanký etkisi yaratmak gibi amaçlarla kullanýlabilir.


Sostenuto Pedal Kullanýmý

Sadece bazý konser piyanolarýnda bulunan bu orta pedal, tizler olmadan baslarý korumaya yöneliktir ve genellikle sað pedalla birlikte kullanýlýr. Sostenuto pedal çaðdaþ bir anlatým aracý olarak, daha çok modern bestecilerin yapýtlarýnda yer almaktadýr.


(sostenuto pedal)
Öneriler


Pedal teknik kusurlarý örtmek amacýyla kullanýlmamalýdýr. Öðrenci pedal kullanmadan da güzel bir þekilde legato çalabilmelidir Pedala daha güzel týnýlar ve renkler elde etmek için baþvurulmalýdýr. Bazý öðrencilerin elleri geniþ akorlarý veya oktavlarý rahatça çalamayacaklarý kadar küçük olabilir. Böyle durumlar öðrencilerde fiziksel ve ruhsal bakýmdan strese neden olarak performanslarýný aksatabileceði için pedaldan yararlanmak en iyi çözüm olacaktýr. Pedal deðiþimleri genellikle parçanýn armonik yapýsý tarafýndan belirlenir. Pedal uygulamasýna geçmeden önce öðrenci ile birlikte parçanýn armonik analizinin yapýlmasý oldukça yararlýdýr. Böylece farklý fonksiyonlardaki akorlarýn her birinde pedal deðiþtirilerek seslerin birbirine karýþmasý önlenebilir. Bazen ayný armonik fonksiyon içinde bile pedal deðiþtirmek gerekebilir. Örneðin, bir arpejin veya kýrýk akorun notalarý bir melodik cümle veya tema oluþturduðu durumlarda uygun yerlerde pedal deðiþtirilmezse sesler karýþýr, herbiri kendi deðer ve önemini kaybeder ve melodik çizgi kaybolur. Baþlangýç düzeyinde pedal çok tutumlu kullanýlmalýdýr. Özellikle Bach ve diðer barok bestecilerin polifonik eserlerinde pedal ya çok az kullanýlmalý ya da hiç kullanýlmamalýdýr. Öðrencinin genellikle pedal iþaretlerine uymasý istenmelidir. Ancak, bazý edisyonlarda pedal iþaretlerinin yetersiz veya gereðinden fazla, bazen yanlýþ yer ve biçimde gösterildiðine de rastlanýlmaktadýr. Beethoven, Schumann, Brahms ve Chopin gibi bestecilerin orijinal kompozisyonlarýnda yer alan pedal iþaretleri kendi dönemlerinde mevcut piyanolarýn teknik özelliklerine göre yazýldýklarý için günümüzün piyanolarýna çoðu zaman uygun olmadýklarý düþünülmektedir. Bazen de parçada belirtilen iþaretler öðretmenin egitim anlayýþýna ters gelebilir veya istenilen müzikal etkiyi vermekten uzak olabilir. Bu nedenle basýlý notadaki pedal iþaretleri her zaman öðretmen tarafýndan gözden geçirilerek veya gerekiyorsa düzeltmeler yapýlarak uygulanmalýdýr. Pedal kullanýlacak yerler her zaman öðretmen tarafýndan belirlenmemelidir. Aksi taktirde öðrenci, pedalý öðretmen söylediði zaman ayaðýn aþagý yukarý hareket ettirileceði, ses ve týný kavramýndan uzak, mekanik bir süreç olarak algýlama eðiliminde olacaktýr. Öðrencinin pedal konusunda daha bilinçli olmasý için, zaman zaman pedal iþareti içermeyen parçalar ödev verilerek armonik analizlerini yapmasý ve pedal kullanýlacak yerleri kendi kendine keþfetmesi saðlanmalýdýr.

Pedal öðretiminde en önemli noktalardan biri de öðrencileri piyanoda ürettikleri sesleri dinlemeye yönlendirmektir. Öðrencilere çalarken sürekli kendilerini dinlemeleri hatýrlatýlmalýdýr. Üniversite düzeyindeki öðrenciler bile, özellikle sýnavlarda çalarken, heyecan yüzünden ayaklarýný pedaldan kaldýrmayý unutabilir. Pedal konusunda en iyi öðretmenin kulak olduðu ve öðrencinin eninde sonunda sesleri bulandýrmadan pedal kullanmayý öðrenebileceði unutulmamalýdýr.


Sonuç


Piyano çalma tüm vücudun katýlýmýný gerektiren bir eylemdir. Bu nedenle ayaklarýn katýlýmý, yani pedal kullanýmý piyano öðretimine sonradan yamanan bir boyut olmamalýdýr. Piyano eðitiminde pedallar öðrenciye baþlangýç düzeyinden itibaren tanýtýlmalý, pedal öðrenme süreci öðrencilerin iþitsel geliþimlerinin bir bölümü olmalý ve bireysel farklýlýklarý dikkate alýnarak sistemli bir þekilde programlanmalýdýr. Bu sayede pedal, saðlayacaðý zengin renk ve týný olanaklarýyla, öðrenciye piyanoda yorumladýðý müziði dolayýsýyla kendisini ifade etme konusunda sonsuz özgürlük saðlayan bir araç haline gelecektir.